بازخوانی تاریخ؛ صادق قطبزاده: از پرواز ایرفرانس تا جوخه اعدام

به گزارش تابناک، صادق قطبزاده (۱۳۱۴–۱۳۶۱)، از چهرههای جنجالی ابتدای انقلاب، زندگی پرفراز و نشیبی را تجربه کرد که از تبعید و همراهی با امام خمینی در نوفللوشاتو تا وزارت امور خارجه و در نهایت اعدام در زندان اوین را در بر گرفت، همه این وقایع عجیب تنها به فاصله چهار سال !  صادق  قطبزاده در خانوادهای تاجر در اصفهان یا تهران متولد شد و تحت تأثیر جنبش ملیگرایانه محمد مصدق، در جوانی به شاخه دانشجویی جبهه ملی پیوست.  پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و دو بار زندان، در سال ۱۳۳۸ به آمریکا مهاجرت کرد و در دانشگاه جرجتاون تحصیل نمود، اما به دلیل فعالیتهای ضدشاهی اخراج شد. یکی از اقدامات جنجالی او سیلی زدن به اردشیر زاهدی، سفیر وقت ایران در آمریکا، بود که نامش را در میان مخالفان رژیم پهلوی برجسته کرد. پس از اخراج، به الجزایر، سوریه و عراق سفر کرد و در سال ۱۳۴۲ در نجف با امام خمینی دیدار نمود. با دریافت پاسپورت سوری، به عنوان خبرنگار روزنامه الثوره در پاریس فعالیت کرد که شغلی پوششی برای فعالیتهای سیاسی بود. در کانادا از دانشگاه نوتردام فارغالتحصیل شد و به حزب دموکرات جدید پیوست.  قطب زاده به امام موسی صدر رهبر شیعیان لبنان هم نزدیک بود،. این دو در دهه ۱۳۴۰ در لبنان آشنا شدند و صدر با دادن پاسپورت سوری به قطبزاده، امکان فعالیت سیاسی او را در اروپا و خاورمیانه فراهم کرد. قطبزاده در کنار مصطفی چمران آموزشهای نظامی دید و با سازمان آزادیبخش فلسطین ارتباط برقرار کرد. صدر از انقلابیون ایرانی برای تقویت جنبش شیعیان لبنان بهره برد و قطبزاده حامی جنبش امل شد.   پس از ناپدید شدن صدر در لیبی در سال ۱۳۵۷، قطبزاده به عنوان نماینده ویژه خمینی به لیبی رفت تا سرنوشت او را پیگیری کند و قذافی را متهم به ربایش صدر کرد. این همکاریها، هرچند عمیق، با تنشهایی همراه بود و برخی منابع به بدبینی چمران نسبت به قطبزاده اشاره دارند. مزیت مهم قطب زاده، شم سیاسی قوی او بود، او فهمیده بود که تنها روحانیت می تواند کار نظام پهلوی را تمام کند و به همین دلیل با کانون های مهم و فعال روحانیت در دهه شصت و هفتاد میلادی ارتباط گرفته بود، از امام موسی صدر تا امام خمینی! اما این به آن معنا نبود که راهی بی چالش را انتخاب کرده باشد، اولین چالش از سمت مصطفی خمینی برای قطب زاده ایجاد شد: سید مصطفی خمینی، به عنوان وارث فکری پدرش، بر جنبههای سنتی و مذهبی مبارزه تأکید داشت و از نفوذ روشنفکران غربیشده مانند قطبزاده هراس داشت. منابع نشان میدهند که مصطفی قطبزاده را "دشمنی بدتر از مارکسیستها" میدانست، زیرا او را عامل نفوذ ایدههای سکولار و ملیگرایانه (مانند حمایت از جبهه ملی و محمد مصدق) در بیت پدرش میدید.     اما با فوت مشکوک مصطفی خمینی و با تبعید امام خمینی به نوفللوشاتو، قطبزاده  هم به سرعت خود را به نوفل لوشاتو رساند و  تبدیل به یکی از نزدیکترین دستیاران و نزدیکان سیاسی و رسانه ای رهبر انقلاب شد و به عنوان مترجم و سخنگوی غیررسمی عمل کرد. در پرواز تاریخی ایرفرانس در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ دقیقا در صندلی کنار رهبرفقید انقلاب نشست و پاسخ معروف "هیچی" امام خمینی به سؤال یک خبرنگار را ترجمه کرد که لحظهای ماندگار در تاریخ انقلاب شد، پاسخی که نشان از عظمت روحی و بی توجه بودن آیت الله به هیاهوهای بیرون بود  پس از پیروزی انقلاب، به شورای انقلاب پیوست و مدیرکل رادیو و تلویزیون ملی ایران شد. تلاش او برای همسویی رسانه با ارزشهای اسلامی جنجالآفرین بود، قطب زاده نه توانست طیف مذهبی و انقلابی را با خود همراه کند و نه از جریان مقابل یارکشی و حمایت بگیرد، در واقع پست ریاست سازمان صداوسیما در روزهای بی ثبات بعد از انقلاب، بیش از هرچیز اعتبار ساخته و پرداخته شده صادق قطب زاده در دوران مبارزه را نابود کرد و البته میان مایگی و بی کفایتی مدیریتی او -ورای شعارها و حرافی ها - را هم به جامعه نشان داد!   صادق قطب زاده در سال ۱۳۵۸ به عنوان وزیر امور خارجه منصوب شد و در بحبوحه بحران گروگانگیری سفارت آمریکا، به عنوان مذاکرهکنندهای معتدل ظاهر شد و مخفیانه با مقامات آمریکایی دیدار کرد، اما تصمیم نهایی به مجلس واگذار شد، برنامه قطب زاده برای استرداد شاه هم در لحظات آخر شکست خورد و این هم از اعتبار او کاست. در بهمن همان سال برای ریاستجمهوری نامزد شد، اما شکست خورد، قطب زاده با همه معروفیت و چهره بودن و رسانه ای بودن در اولین انتخابات ریاست جمهوری، نفر آخر شد و این هم نشان از عدم وجود ریشه ها و حمایت های موثر و واقعی سیاسی از او بود، در واقع قطب زاده فقط خودش بود! نه حزب، نه طبقه، نه گروه مرجع، هیچ کس و هیچ چیز را نمایندگی نمی کرد!   پس از استعفا، قطبزاده به حاشیه رانده شد و به تجارت خانوادگی بازگشت، اما همچنان زیر نظر بود،  در سال ۱۳۶۱ به اتهام توطئه برای ترور امام خمینی و سرنگونی نظام دستگیر شد. اتهامات شامل ارتباط با سلطنتطلبان، اسرائیل و سازمان سیا بود. در محاکمهای به ریاست آیت الله محمد ریشهری، قطبزاده اتهامات را رد کرد،  اما در اعترافات تلویزیونی  به توطئه برای تشکیل "جمهوری واقعی" به جای جمهوری اسلامی اعتراف نمود. قطب زاده در ۲۴ شهریور ۱۳۶۱ در زندان اوین تیرباران شد.  خاطرات علی مهدوی، افسر اطلاعاتی، از شب اعدام او صحنهای دراماتیک را ترسیم میکند: قطبزاده سیگاری کشید، دو رکعت نماز خواند و با قرائت سوره والعصر تیرباران شد، متن این خاطره بدین شرح است: قطب زاده شیک پوش و خوش سخن اما سطحی و به شدت رسانه ای بود! در واقع می شود گفت  قطب زاده در نهایت قربانی خودش شد، جاه طلبی و غرور و تاختن در عرصه سیاست بدون محاسبه و صرفا با اتکا به جذابیت های رسانه ای و ظاهری،کار قطب زاده را نهایتا تمام کرد صادق قطب زاده بعد از گذشت بیش از چهل سال از اعدامش، امروز نه در قامت قربانی و نه در قامت مقصر، بلکه در شمایل یک مرد جنجالی در تاریخ معاصر ایران جا خوش کرده است، درباره قطب زاده حتی قضاوت قاطعی هم موجود نیست!  زندگی و مرگ قطب زاده، صعود ناگهانی و سقوط تدریحی و شدیدش، نمادی از پیچیدگیهای سیاست و محاسبات قدرت است، صادق قطب زاده پل شکستخورده میان سکولاریسم و اسلامگرایی بود و همچنان هست!/کوبه آذقی